Golubac na starim geografskim kartama

Golubac na starim geografskim kartama XV i XVI veka

    Tokom 15. veka dolazi do znatnih promena u evropskoj kartografiji koje su pre svega nastale kao rezultat uticaja Ptolomejevog dela,,Geografija’’ . Nastaju tzv. ,,Tabule Novae (Modernae)'', koje kopiraju Ptolomejeve podatke, ali dobijaju i neke nove forme.

    Golubac na ranijim kartama srednjeg veka postoji kao antički grad Cupae, a kao novo, srednjovekovno utvrđenje, prvi put se javlja na karti Nikole Kuzanusa, prvoj modernoj karti srednje Evrope, štampanoj 1439. godine pod imenom - Galambaz. Ovo ime u svojoj osnovi sadrži reč galamb, što u prevodu sa mađarskog znači golub. Iako grad postoji od ranije, izgleda da tek u ovom periodu ulazi u žižu interesovanja velikih kartografa toga doba . Tako je u 15. veka, Golubac je predstavljan na kartama pod različitim imenima: Galambas,  Colombazo, Columbaz, Taubersburg i sličnim varijacijama, u kojima je osnovna reč - golub, izrečena na više jezika (latinski, mađarski, nemački, turski, a nastavci tipa ocz su karakteristični za Slovene). Pored imena postoji uglavnom i vinjeta grada, u okviru zemlje Servia ili Moesia, često sa dodatnim podacima o samom gradu ili događaju vezanim za njega. Sa karte sveta Andreja Valspergera, koja je štampana 1448. godine, vidi se da je Golubac (na karti upisan kao Taube[n]burg, što je nemački naziv za Golubac (taube-golub na nemačkom)) označen crvenom tačkom, tj. da je hrišćanski grad, što je u skladu sa istorijskim izvorima, jer je Murat II pristao na sporazum sa Đurđem Brankovićem da se obnovi srpska despotovina i od Segedinskog mira 1444. do 1458., grad je bio pod srpskom upravom.

    Potom, na detaljnoj pomorskoj karti nastaloj pre 1453., koja je prethodila karti Il Mapamondo, Fra Mauro stavlja Golubac (Colonbazo) na važni put koji povezuje istok i zapad i time ističe bitnost ovog utvrđenja. Njegova druga karta, monumentalno delo italijanske kartografije, karta sveta iliIl Mapamondo, rađena od 1457 - 1459. godine,Golubac označava kao colo[m]baio. Nazivi grada na obe karte potiču od latinske osnove za reč golub-columba. U vreme izrade prve karte grad je definitivno pripadao srpskoj despotovini, ali u vreme nastanka druge došlo je do bitnih promena. Posle pregovora sa Jelenom, udovicom Lazara,i Stefanom aprila 1458. godine, Silađiju, novom kralju Ugarske, pripao je Golubac. Međutim, 24. avgusta iste godine grad osvajaju Turci, te je sa punim pravom teritorija Srbije, sa istaknutim Novim Brdom i Golupcem, označena kao žarište događaja na ovoj karti. Zanimljiva je i karta Balkanskog poluostrva anonimnog autora, koja je vojno-političkog karaktera jer predstavlja borbu hrišćanskih snaga pod vođstvom ugarskog kralja Vladislava Jagela protiv Turaka 1443 /1444. Na karti vinjeta grada Golupca (Cholonbazo) sa tri kule nema zastavu, što označava njen vazalni odnos prema Turskoj. Karta datira iz prve polovine 15. veka, posle 1430., a pre 1453.godine. S obzirom na to da je grad srpski od 1444. godine, podatak o vazalnom odnosu bi se odnosio na raniji period.

    U 16. veku u Evropi kartografsko umeće doživljava procvat. Međutim, na Balkanu koji je većim delom pod turskomvladavinom, karte se uglavnom popunjavaju starim podacima uz česte greške. Turska dominacija učinila je da kartografi ređe zalaze na ove prostore i da podatke samo preuzimaju od prethodnih autora. Golubac je često upisivan višejezično, ali su to bili zasebni gradovi (npr. Galambag i Taubenburg). Bitnija karta 16. veka je Lazareva karta, zasad nastarija očuvana karta Ugarske(,,Tabula Hungariae’’). Štampana je 1523. godine. Pored vinjete grada Golupca, oslikana je scena bitke i ispisan tekst koji govori da je na ovom mestu Žigmund bezuspešno ratovao protiv turskog sultana Mehmeda 1409. Ovaj podatak je netačan. Žigmund jeste bio poražen kod Golupca 1428., ali ne od Mehmeda I (1413-1421). Izvori nam ne govore niokakvom ratnom sukobu 1409. kod Golupca. Ili je postojao sukob koji nije dokumentovan ili je godina pogrešno upisana.

    Golubačko utvrđenje vremenom gubi svoj značaj. Pavši u turske ruke, granica interesovanja turskih osvajanja pomera se ka severu i zapadu i Golubac gubi ulogu pogranične tvrđave. Iako ga ima na kartama i u atlasima u daljem periodu, ne predstavlja bitan pojam na karti.

Autor teksta, Željka Milenković